اهـميـت گـرده و مــواد پـروتئـينی درتغذيه زنبورعسل

مقدمه

زنبور عسل مانند تمامی موجودات زنده برای ادامه حيات نيازمند مواد قندی و پروتئينی است. تغذيه زنبور عسل هم مورد توجه زنبورداران و هم محققين و دانشمندان ميباشد. تصميم گيری هوشمندانه در مورد پرورش زنبور عسل (مديريت) تنها در مواقعی امكان پذير است كه احتياجات اساسی و اهمیت گرده در تغذیه زنبور عسل را دريابید.

تغذيه شامل كليه عملياتی است كه به موجب آن يك ارگانيسم، مواد غذايی مختلف، مواد معدنی، آب، ويتامين ها و مواد ديگر را تبديل به اجزاء بدن خود می كند. و يا برای فرآيندهای مختلف حياتی از آنها انرژی كسب می نمايد. در اين رابطه زنبور عسل نيز به انرژی، مواد پروتئينی، مواد چربی، مواد معدنی، آب، ويتامين ها و غيره احتياج دارد.
 

اهمیت دانه گرده

در زنبور عسل انرژی از طريق مواد هيدروكربنه به صورت قند تأمين می شود. ساير نيازهای غذايی از دانه های گرده به دست می آيد. دانه ی گرده تمامی احتياجات پروتئينی كلنی زنبور عسل را تأمين می كند. اما دانه های گرده، انرژی مورد نیاز برای زنبور عسل را تأمين نمی كنند. از سال ها پيش برخی از زنبورداران به اهميت دانه گرده در تغذیه زنبور عسل واقف بودند. آنها متوجه شدند كه ۲ تا ۳ هفته بعد از اتمام دانه گرده در طبيعت، پرورش نوزادان متوقف می گردد.
 

اهميت گرده در تغذيه زنبور عسل

زنبور عسل برای زنده ماندن، رشد و توليد مثل به كربوهيدرات، پروتئين، چربی، مواد معدنی، ويتامين ها و آب احتياج دارد. شهد و عسلك مواد اصلی تأمين كننده كربوهيدرات برای زنبور عسل هستند. زنبور عسل ساير مايحتاج ضروری خود به غير از آب را از گرده گل ها تأمين می كند. زنبور عسل از گرده بيشتر برای تأمين مواد مورد نياز به منظور ساختن عناصر ساختمانی، ماهيچه ها، غدد و ساير بافت ها استفاده می كند. يك زنبور تازه متولد شده ۱۳ درصد و يك زنبور ۵ روزه ۱۵/۵ درصد وزن بدنش از مواد پروتئينی تشكيل شده است.
 

کار انجام شده توسط دانه های گرده در کلنی

در فعاليت های يك كلنی معمولی، دو كار توسط دانه های گرده انجام می شود:

۱- يكی اينكه كارگران آن را به عنوان منابع پروتئينی، ويتامينی، چربی و مواد معدنی مصرف می كنند. تا غده های تأمين كننده ژله رويال (غذای نوزادان) به طور عادی رشد كند. اين ماده محتوی مقدار زيادی پروتئين است و برای تغذيه لاروهای جوان و ملكه به كار ميرود.

۲- گرده به عنوان منبع پروتئينی مستقيمآ برای تغذيه لاروهای مسن تر و زنبوران نر مصرف ميشود.

مقدار مصرف گرده توسط زنبور

زنبوران نر از گرده ی گل مستقيما تغذيه نمی كنند؛ بلكه مخلوطی از ترشح غدد شيری، عسل و دانه گرده به آنها خورانده می شود. غذای اصلی ملكه ترشحات غدد شيری است كه در تمام طول عمرش از آن تغذيه می كند.

يك زنبور عسل در مدت زندگی خود بين ۱۲۰ تا ۱۴۰ ميلی گرم گرده مصرف می كند. در اين دوره تغييرات داخلی نيز در بدن زنبور عسل رخ می دهد. مقدار پروتئين در بدن زنبوران كارگر در اين دوره به ۶۰ تا ۷۰ درصد و در نرها به حدود ۴۰ درصد می رسد.

دانه گرده در تغذیه زنبور عسل بعنوان تنها منبع پروتئينی برای پرورش لاروها حايز اهميت می باشد. بين سال های ۱۹۳۵ تا ۱۹۴۲ محققين دريافتند كه مقدار ۲/۳ ميلی گرم ازت برای رشد يك زنبور عسل ضروری می باشد. كه اين مقدار ازت می تواند از ۱۰۰ ميلی گرم نان زنبور به دست آيد.

يك كلنی ساليانه در حدود ۲۰ تا ۳۰ كيلوگرم گرده مصرف می كند. حتی مصرف آن به مقدار ۵۰ كيلوگرم در سال نيز گزارش شده است. گرده جمع آوری شده به وسيله تله گرده که از يك كلنی می تواند برای تغذيه حدود ۵۰ كلنی به صورت مكمل گرده كافی باشد.
 

نان زنبور

گرچه دانه های گرده در تغذیه زنبور عسل به صورت تازه مصرف می شوند؛ ولی مقدار زيادی از آنها در داخل سلول ها همراه با مقدار كمی عسل و ترشحات فشرده شده و نوعی تخمير اسيد لاکتیک در آنها صورت می گيرد؛ كه اين فرآورده تخمير شده را “نان زنبور bread Bee ” می گويند.
 

ارزشيابی پروتئين گرده

 به طور كلی ملاک ارزشيابی پروتئین گرده ( ارزش كيفی) عبارت است از:

۱- رشد غدد مادون حلقی (Hypopharyngeal)

۲- مقدار گرده مصرفی (Food consumprion)

۳- افزايش وزن زنبور (Weight increase)

۴- طول عمر زنبور (Longevity)

۵- افزايش بافت چربي بدن (Fat body development)

۶- ازت دفعی زنبور (Nitrogen exclusion by bees)

۷- نوع تركيب همولنف (Haemolymph spectrum)

ارزش غذايی گرده گياهان مختلف برای زنبور عسل

گرده گياهان از نظر ارزش غذایی به ۴ گروه تقسيم می شوند :

۱-  دانه های گرده با ارزش غذايی بسيار زياد (عالی) : مانند گرده درختان ميوه، بيدمشك، اسپرس، شبدر سفيد، زعفران و خشخاش

۲-  دانه گرده با ارزش غذايی زياد (خوب) : مانند گرده درختان نارون، افرا و پنبه

۳- دانه گرده با ارزش غذايی متوسط : مانند گرده درختان فندق، خرما و توسكا

۴- دانه گرده با ارزش غذايی كم : گرده درختان سوزنی برگ مثل كاج، سرو، صنوبر

به طور كلی نتايج آزمايشات ارزش غذايی، نشان می دهد پروتئين و اسيد آمينه اساس تعيين كننده برای ارزش غذايی دانه های گرده هستند.
 

اثرات كمبود گرده در تغذیه زنبور عسل

عدم وجود گرده و يا كمبود آن در تغذيه زنبور عسل عوارض سوء و رفتار غير طبيعی را باعث ميشود. كه می توان به مهمترين آنها به شرح زير اشاره كرد:

كاهش يا عدم توليد ژله رويال، كاهش طول عمر، كاهش توليد موم و شان سازی، كاهش ميزان تخمگذاری ملكه، عدم توليد زهر به مقدار كافی، عدم رشد مناسب تخمدان ها، حساس شدن نسبت به بيماری ها به ويژه بيماری نوزما و نداشتن توانايی لازم برای زمستان گذرانی.
 

اثرات بيولوژيكی گرده گل در زندگی زنبور عسل

۱- گرده گل سبب افزايش طول عمر و زندگی طبيعی زنبور عسل می گردد.

۲- گرده سبب فعاليت تخمدان و افزايش تخمگذاری و جمعيت می گردد.

۳- گرده گل در صورت كمبود، سبب تغيير رفتار زنبورها از جمله اختلال در توليد زهر و رفتار دفاعی می گردد.

۴- در زمستان گرده كافی، سبب افزايش ذخاير چربی بدن زنبور عسل شده و در نتيجه قدرت زمستان گذرانی افزايش می يابد.

۵- در تمام طول فصل، فعاليت غدد هيپوفارنژيال و ساير غددی كه در توليد غذای نوزادان و ملكه دخالت دارند، تحت تأثير مستقيم گرده می باشند.

۶- ساخته شدن و ترشح موم توسط غدد موم ساز در ارتباط مستقيم با گرده گل است. گرچه قندها هم نقش مهمی دارند؛ ولی ثابت شده است گرده گل نيز نقش مهمی در ترشح موم دارد.

۷- گرده در تغذیه زنبور عسل سبب مقــاومت نسبت به بعضی از بيماری ها خصوصآ بيماری نوزما می گردد. در اكثر بيماری ها حشره ای كه از تغذيه كامل و كافی و رشد كامل برخوردار باشد، دارای مقاومت بيشتری است.
 

مقدار گرده مورد نياز در تغذیه زنبور ها

تحقيقات نشان داده برای اينكه یک زنبور كامل، توليد شود، ۱۴۵ ميلی گرم گرده گل لازم است. يعنی به ازای يك گرم گرده، ۷ زنبور توليد می گردد. در صورتی ‌كه يك كلنی به طور متوسط در سال يكصد هزار زنبور توليد كند، به حدود ۵/۱۴ كيلوگرم گرده در سال نياز خواهد داشت. و برای اينكه بتواند مسائل حياتی ديگر خود مانند زمستان گذرانی و غيره را انجام دهد، به مقدار سه برابر اين ميزان يعنی حدود ۵۰ كيلوگرم گرده نياز دارد.

اگر در يك كلنی را باز كنيم، بايد با يك قاب پر گرده با حدود ۳ تا ۴ كيلوگرم گرده روبرو شويم. و در زمستان اين ميزان به تعداد ۳ تا ۴ قاب گرده ميرسد. كه در صورت فقدان، اين تعداد كلنی با مشكل و كمبود غذای زمستانی مواجه شده است. در اين صورت اين كمبود را بايد با جانشين ها مانند کیک گرده و خوراک زنبور عسل جبران کنید.
 

روش های كاربرد گرده در كندو

۱- قرار دادن قاب های گرده گل در كندوهايی كه به آن نياز دارند، در نزديك محل پرورش نوزادان.

۲- ريختن آنها در بشقاب های كم عمق و قرار دادن آنها روی قاب ها

۳- به صورت مخلوط با شربت

۴- به صورت كيك گرده

جايگزين های گرده

در صورت عدم وجود گرده در طبيعت بايد از جايگزينی مواد ديگر استفاده شود. ولی هيچ موادی نميتوانند صد در صد جايگزين گرده تازه باشند. لذا محققين در صدد يافتن موادی بودند تا بتوانند جايگزين گرده كنند. برای اين منظور بعضی مواد پروتئينی را با مقداری گرده در تغذیه زنبور عسل مخلوط می كنند و به عنوان مكمل به كار ميبرند. به عبارت ديگر هر ماده پروتئينی كه با مقداری گرده گل مخلوط شود، مكمل نام دارد.
 

جانشین گرده

در زمان هایی كه گرده گل وجود ندارد كه با ماده پروتئينی مخلوط كنيم، از ماده پروتئينی به تنهايی استفاده می شود؛ در اين حالت به آن جانشين گرده (فاقد گرده) اطلاق می گردد.

به طور كلی مكمل ها در جايگزينی گرده، بهتر از جانشين ها ميباشند. چون دارای مقداری گرده هستند. انواع مواد پروتئينی قابل مصرف زنبور عسل، از نظر ميزان پروتئين بسيار متفاوت اند. (چه از نظر كمی و چه كيفی)

در منابع مختلف، مواد حاوی پروتئين، دارای مقدار پروتئين ۵ تا بيش از ۳۰ درصد و حتی در برخی موارد ۴۵ درصد بوده كه قابل مصرف اند. ولی مقدار بالای پروتئين به معنای كيفيت بهتر و دليل رجحان نيست؛ در اين حالت بايد اثرات بيولوژيكی را بررسی كرد.
 

بررسی ها

تحقيقات نشان داده در صورتی كه گرده كافی، مكمل و يا جانشين گرده به صورت كيك های پروتئينی حدود ۸ هفته قبل از پيدا شدن گرده تازه در طبيعت در كندو وجود داشته باشد، كلنی با جمعيت زياد می تواند به جمع آوری گرده تازه پرداخته و بدون وقفه به توسعه جمعيت خود بپردازد.

چنانچه بتوان در فصول كمبود گرده يعنی پاييز، زمستان و اوايل بهار و ايام خشكسالی و فقدان پوشش گياهی مناسب، اين مواد را به طور مصنوعی به صورت كيك های خمیر شيرين در اختيار كلنی قرار داد و احتياجات پروتئينی آنها را تأمين كرد، شكی نيست كه اين فعاليت تأثير مهمی در داشتن كلنی های قوی و پر محصول خواهد داشت.

بديهی است كلنی های قوی و پرجمعيت، كمتر مورد حمله آفات و عوامل بيماری زا قرار می گیرند. و زمستان های سرد و طولانی را به راحتی پشت سر خواهند گذاشت. همچنين جمعيت های قوی نقش مهمی در انجام عمل گرده افشانی داشته و در نهايت راندمان بهتری در توليد عسل و ساير فرآورده های كندو بوجود می آورند.