افزایش توليد از طریق بهبود مديريت پرورش زنبورعسل

چگونه با مدیریت پرورش زنبور عسل ، بیشتر تولید کنیم؟

روند رو به رشد جمعيت جهان، بويژه در كشور ما منابع طبيعی و محيط زيست را مورد تهديد قرار داده است؛ به طوری كه نياز روز افزون تأمين غذايی افراد جامعه اين تهديد را تشديد كرده است. لذا به منظور ايجاد تعادل در منابع طبيعی و برآورد نيازهای غذايی بايد اقدامات اساسی انجام شود. در اين رابطه زنبور عسل با توجه به بيولوژی و تنوع توليدات خود می تواند جايگاه ويژه ای در تأمين غذای جامعه داشته باشد. امروزه نقش مهم و ارزشمند اين موجود در افزايش راندمان توليدات زراعی و باغی بر كسی پوشيده نميباشد؛ لذا با مدیریت پرورش زنبور عسل می توان تولید محصولات را افزایش داد.

طبق برآوردهای انجام شده در ايران ارزش افزوده ی محصولات باغی و زراعی بالغ بر ۱۱۰۰۰ ميليارد ريال ميباشد. توسعه اين صنعت در طی دو دهه گذشته در كشور، حكايت از سطح اشتغال و اهميت آن در اقتصاد ملی دارد. بگونه ای كه ارزش عسل توليدی سالانه بالغ بر ۴۶/۵ هزار تن و ۲۲۳ ميليارد ريال ميباشد. متاسفانه چالش های مديريتی بر سر راه اين صنعت ارزشمند از مشکلات جدی توسعه و بهبود آن محسوب می شود.
 

تحول در وضعیت زنبور با مدیریت صحیح

مديريت پرورش زنبور عسل به صورت کارآمد می تواند وضعيت زنبور عسل را در كشور متحول سازد. مديريت موفق در پرورش زنبور عسل مستلزم بكارگيری و استفاده از دانش و مهارت هايی است كه بتواند از ظرفيت توليدی هر كلنی در مقابل هزينه های سرمايه گذاری و ساير هزينه ها ( كوچ و مهاجرت كلنی ها – ساير نهاده های مورد نياز زنبورستان-  نيروی كار و …) به بهترين وجه استفاده نمايد.

در اغلب زنبورستان ها كلنی هايی وجود دارند كه عملكرد شان سه تا چهار برابر بيش از ميانگين توليد سایر کلنی ها در زنبورستان می باشد. بنابراين تحت اين شرايط امكان بهبود و اصلاح مدیریت پرورش زنبور عسل حداقل به ميزان قريب به سه برابر وجود دارد.
 

بهبود هزینه های زنبور با مدیریت صحیح

هزينه های نگهداری كلنی های زنبور عسل كه دارای توليد پايين هستند، معمولا برابر هزينه های نگهداری كلنی های قوی بوده و اغلب بيشتر از آنها ميباشد. بخاطر اينكه در اين كلنی ها برای برطرف كردن كمبودهايی كه اغلب با آن روبرو مي باشند؛ ميبايست با صرف وقت، انرژی و منابع مالی فراوان اقدام نمود. و همچنين حفاظت و رسيدگی به اين كندوها متحمل زحمات بيشتری خواهد بود. با افزايش ميانگين توليد، تقريبا برابر يا نزديك به عملكرد كلنی های پر توليد، زنبوردار می تواند عملكرد بهترين كلنی هايش را با بكارگيری روش های مديريتی مطلوب نيز بهبود بخشد.

توليد عسل هر كلنی، در واقع مقدار عسل ذخيره آن كلنی است كه توسط زنبودار برداشت مي شود. ذخيره عسل در زنبور عسل، يك صفت رفتاری است؛ بطوری كه بعضی از نژادها تمايل به جمع آوری و ذخيره سازی شهد دارند. و برخي از نژادها كه تمام شهد حمل شده به كندو را صرف رشد جمعيت می کنند و ذخيره عسلی چندانی باقی نمي گذارند. توليد عسل در كلنی های زنبور عسل ارتباط بسيار نزديكی با رفتار جمع آوری شهد (Hoarding behaviour) دارد كه می توان در برنامه ريزی ها به آن توجه نمود.

نکات مورد نیاز برای مدیریت پرورش زنبور عسل

رفتار جمع آوری شهد به عوامل گوناگونی همچون حجم محموله شهد، تراكم زنبورانی كه در جمع آوری شهد مشاركت دارند، تعداد پروازهای جمع آوری شهد و غيره بستگی دارد. اين صفات تا درصد بالایی به كيفيت ژنتيكی ملكه بستگی دارند. كه در اين رابطه می توان از نتايج حاصل از جفتگيری های کاملا کنترل شده بهره گيری نمود.

بنابراين برای اينكه زنبوردار قادر باشد مديريتی مناسب را در پرورش كلنی های زنبور عسل خود اعمال نمايد، لازم است موارد زير را رعايت كند:

۱- پرورش، توليد و بكارگيری ملكه های جوان از نژادهای برتر و دارای خصوصيات مطلوب.

۲- ذخيره عسل و گرده گل فراوان و كافی در تمام طول سال (كلنی زنبور عسل، می بايست عسل و گرده گل مورد نياز را در اختيار داشته باشد.

۳- ايجاد فضای كافی برای تغذيه، پرورش نوزاد و ذخيره عسل مازاد بر نياز كلنی.

۴- نگهداری ملكه جوان با جمعيت كافی در طول سال ( قوی نگهداشتن كلنی )

زنبور عسل به چه موادی نیاز دارد؟

زنبور عسل برای ادامه ی حيات، فعاليت و همچنين برای رشد و نمو به كربوهيدارت ها، پروتئين ها، ويتامين ها و مواد معدني نياز دارد. این حشره بطور طبيعی عمدتا كربوهيدرات ها را از طريق شهد گل همچنین پروتئين ها، چربی ها، ويتامين ها و مواد معدنی را از طريق گرده گل دريافت می نمايد.

گرده گل كه سلول جنسی نر گياهان است؛ منبع مهم مواد پروتئينی، چربی، مواد معدنی و ويتامين براي زنبور عسل است و زنبوران عسل از اين مواد بيشتر در ساختمان ماهيچه ها، غدد و ترشحات آنها و ساير بافت ها استفاده می كنند. زمانی ‌كه گرده گل به مقدار كافی موجود نباشد، ضروريست زنبورداران کلنی های خود را با غذای کمکی مکمل یا جانشین گرده گل در زمان کمبود پروتئین تغذیه نمايند. اگر ميزان گرده گل در غذای كمكی مكمل زنبور عسل از ۲۵ درصد بيشتر باشد، زنبوران با اشتهای بيشتری آن را مصرف می كنند.

محور اصلی مدیریت پرورش زنبور عسل

به استناد تحقيقات انجام شده، پايين بودن سطح مديريت در زنبورستان ها و متعاقب آن وجود معضل بازاريابی عسل، اتكای انحصاری درآمد زنبورداران به توليد عسل و عدم شناخت كافی زنبورداران نسبت به زنبورداری به عنوان فعاليتی اقتصادی، باعث ركود صنعت زنبورداری در كشور گرديده است. كمتر كارشناسی معتقد است كه زنبورداری در سطح کلان جايگاه خود را يافته است.

محور اصلی مديريت صحيح و مطلوب پرورش زنبور عسل در ايران عبارتست از استفاده بهينه از محيط، آگاهی از خصوصيات مطلوب توارثی در راستای بهبود مديريت از جمله جمع آوری شهد از طريق جمعيت قوی كه تمامی اين موارد بدنبال برنامه ريزی و مديريت صحيح پرورش دهنده حاصل می شود.

مدیریت صحیح پرورش زنبور عسل چیست؟

همان گونه كه در تشريح و تعريف مديريت صحيح پرورش زنبور عسل اشاره شد، بخش مهمی از مديريت متوجه كميت و كيفيت گل های موجود در طبيعت و بطور كلی چراگاه زنبور عسل و شرايط جغرافيايی و اقليمی آن است. در نتيجه مديريت پرورش زنبور عسل يکی از اركان صنعت زنبورداری در كشور محسوب ميگردد.

مديريت صحيح پرورش زنبورعسل عبارتست از برنامه ريزی و بكارگيری اسلوب صحيح عملياتی در موارد زير:

۱- غارت و نحوه جلوگيری از آن ؛

۲- روش های غذا دادن به زنبور؛

۳- تأمين آب سالم و كافی براي زنبور؛

۴- ازدياد كلنی ها؛

۵- گرفتن و مستقر نمودن بچه كندو؛

۶- جلوگيری از توليد بچه كندو ( تكثير بی مورد)؛

۷- معرفی ملكه به كندو ( تعويض ملكه و اصلاح نژاد)؛

۸- انتقال كلنی های زنبور عسل با توجه به تقويم گلدهی و شناخت ظرفیت های مناطق.

۹- تهيه و تأمين مايحتاج پرورش زنبور عسل با پيروی از اصول استاندارد و اقتصاد؛

۱۰- مديريت مطلوب كلنی های زنبور عسل در فصول مختلف سال؛

۱۱- بازاريابی و فروش عسل و ابداع روش های جديد عرضه ی آن به منظور ارتقاء صادرات؛

۱۲- تهيه و تدوين مقررات مربوط به تهيه، نگهداری و فروش عسل

۱۳- بهداشت پرورش زنبور عسل در كليه مراحل و شناسايی، پيشگيری و درمان بيماريها؛

۱۴- حفـاظت زنبور عسـل در برابر سمپـاشی گياهان و ساير آفت كشها؛

۱۵- حمايت مالی توسط ارگان های ذيربط ؛

۱۶- تلاش در جهت استفاده بهينه از منابع طبيعی و كشاورزی و به حداقل رساندن هزينه توليدات زنبور عسل .

برخی معضلات زنبورداران

از ديگر معضلات زنبورداران، كاهش جمعيت و عملكرد كندوهای زنبور عسل می باشد. كه برخی اوقات اين امر به علت آميزش های خويشاوندی ملكه با زنبوران نر در زنبورستان بوجود می آيد. كوچ كلنی ها و به تبع آن حضور و تنوع زنبوران نر كه از زنبورستان های مختلف مجاور به محل کلنی ها مراجعه می نمايند، يكی از راه های جلوگيری از اين مسئله است.

بنابراين موفقيت در امر پرورش زنبور عسل بستگی به داشتن دانش و اطلاعات لازم در مورد رفتار و فعاليت های اين حشره دارد. لذا در مديريت صحيح لازم است قبل از هر اقدامی ابتدا وضعيت نژادی و پيشينه ی ملكه كلنی هاي زنبور عسل مورد بررسی قرار گيرد.

نکات مهم در مدیریت پرورش زنبور عسل

ضروری است با توجه به اینکه در مدت دو هفته در زمان وجود شهد گياهان در طبيعت، يك كندوی قوی با ۶۰۰۰۰ زنبور بطور معمول ۵۰ درصد می تواند بيشتر از چهار كندوی ضعيف با ۱۵۰۰۰ زنبور، عسل توليد نمايد. با استفاده از دانش، اطلاعات و بكارگيری روش صحيح مديريت نسبت به جايگزين كردن كندوهای قوی و پرجمعيت بجای كندوهای ضعيف اقدام کرد.

در بعضی زنبورستان ها مديريت پرورش ترجيح می دهد، به منظور ايجاد كندوهای قوی و پرجمعيت و همچنين جمع آوری شهد بيشتر، از سيستم دو ملكه ای در كندوها استفاده نمايد. زيرا جمعيت قوی باعث افزايش ميزان تخم گذاری روزانه و پرورش نوزاد بيشتر و به تبع آن افزايش عملكرد كندو و استفاده كامل از منابع طبيعی حاصل از گياهان توليدكننده شهد و گرده در منطقه می شود. يك زنبوردار مجرب بايستی حدود يك سال جلوتر از جريان شهد برای توليد محصول بيشتر آمادگی داشته و برنامه ريزی نمايد.